არქივების შეფასება პოსტ საბჭოთა სივრცეში: საქართველოს გამოცდილება

სიახლეები | საბჭოთა კვლევები | სტატია 19 თებერვალი 2020

ღია მმართველობის პარტნიორობის (OGP) იდეის განხორციელების დასაწყისიდანვე, 2011 წლიდან 20-მდე ქვეყანამ საკუთარ სამოქმედო გეგმაში ჩადო ვალდებულება, რომ განეხორციელებინა პოზიტიური ცვლილებები არქივებში. ვალდებულებები მოიცავდა მოქალაქეების შეუფერხებელ წვდომას საჯარო ინფორმაციასა და საარქივო დოკუმენტებზე, საარქივო კანონების მიღებასა და შეცვლას, საარქივო მასალების დეკლასიფიკაციას (საიდუმლო და დახურული სტატუსის მოხსნას) და დოკუმენტების გაციფრულებას, რათა ისინი ონლაინაც გამხდარიყო ხელმისაწვდომი.

 

არქივების ხელმისაწვდომობა სადაო საკითხია ბევრ პოსტ-ტოტალიტარულ სახელმწიფოში, მათ შორის - იმ ქვეყნებში, რომლებსაც კომუნისტური და სოციალისტური წარსული აქვთ. დესოვიეტიზაცია, დემოკრატიულ სისტემაზე გადასვლა და საბჭოთა წარსულის გააზრება ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებში სხვადასხვა სახით და ტემპით წარიმართა.

 

განსხვავებები განპირობებული იყო სახელმწიფო პოლიტიკაში არქივებთან მიმართებაში: ბევრ ქვეყანაში, ტოტალიტარული ეპოქის დოკუმენტები ჯერ კიდევ საიდუმლოა და ისინი არაა ხელმისაწვდომი მკვლევარებისა და ისტორიკოსებისათვის. დანარჩენებმა მხოლოდ ნაწილობრივ გახსნეს არქივები. საქართველომ, უკრაინამ და ბალტიის ქვეყნებმა ახალი მიდგომა აირჩიეს და გახსნეს საბჭოთა არქივები მკვლევართათვის, თუმცა, ამ მიმართულებით ჯერ კიდევ ბევრი რამაა გასაკეთებელი.

 

საქართველოს ერთ-ერთი უმთავრესი ვალდებულება OGP-ის სამოქმედო გეგმაში იყო სახელმწიფო არქივების ღიაობის ხელშეწყობა. 2013 წელს, ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტმა (IDFI) წარმატებით გასწია ადვოკატირება, რათა იუსტიციის სამინისტროსა და ეროვნულ არქივს გაეუქმებინათ გადასახადი ციფრული და ქაღალდსაფუძვლიანი საარქივო მასალის გასაცნობად. 2014-2015 წლების OGP-ს სამოქმედო გეგმაში საქართველოს მთავრობამ აიღო ვალდებულება, რომ გაეციფრულებინა საბჭოთა პერიოდის საარქივო დოკუმენტები შინაგან საქმეთა სამინისტროში და შეექმნა ელექტრონული კატალოგი, რომელშიც შესაძლებელია გასამართლებული ადამიანების სახელების ონლაინ მოძებნა ყოფილი სუკ-ის (КГБ) არქივში. აღნიშნული ცვლილებების შემდეგ, მოქალაქეებს შეუძლიათ საარქივო დაწესებულებაში მისვლის გარეშე, ონლაინ შეავსონ სააპლიკაციო ფორმა და მიიღონ ბეჭდური თუ ციფრული საარქივო მასალები.

 

OGP-ს მმართველი კომიტეტის წევრები, შეხვედრა საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში OGP-ს მეხუთე გლობალური სამიტის ფარგლებში, 2018 წელი

 

2017 წელს, IDFI-მ, ღია საზოგადოების ფონდის მხარდაჭერით, დაიწყო პროექტი “ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებში სახელმწიფო არქივების ღიაობის ხელშეწყობა”. პროექტის მიზანია არქივების ღიაობის გაუმჯობესება და კვლევისა ხელშეწყობით პოსტ საბჭოთა და სოციალისტურ ქვეყნებში წარსულის გადააზრება. ამ მიზნის მისაღწევად შეიქმნა მკვლევარებისა და არქივისტების საერთაშორისო ქსელი, რათა მათ გასწიონ აქტიური ადგილობრივი და საერთაშორისო ადვოკატირების კამპანიები არქივების ღიაობის გასაზრდელად. საერთაშორისო პარტნიორებთან თანამშრომლობით შეიქმნა არქივების ღიაობის სამართლებრივი და პრაქტიკული მხარის შეფასების მეთოდოლოგია. სულ 20 სახელმწიფო არქივი შეფასდა 10 ქვეყანაში და შედეგები გამოქვეყნებულია ვებ-გვერდზე - http://open-archives.org/.

 

2018 წელს, IDFI-მ არქივების ღიაობის ფარგლებში ჩატარებულ კვლევასა და იმ მკვლევარების რეკომენდაციებზე დაყრდნობით, რომლებიც მუშაობენ ქართულ არქივებზე, პარლამენტში შევიდა ინიციატივით კანონმდებლობაში არქივებთან დაკავშირებით ცვლილებების შესახებ. საქართველოს ეროვნულ და შსს არქივების სამკითხველო დარბაზებში დოკუმენტების ასლების გადაღებაზე დაწესებული მაღალი გადასახადის გათვალისწინებით, IDFI-მ გასწია რეკომენდაცია, რომ საქართველოს გაეთვალისწინებინა საერთაშორისო პრაქტიკა და მკვლევარებს მისცემოდათ უფლება, გამოეყნებინათ საკუთარი კამერები სამკითხველო დარბაზებში. მეორე პრობლემა ეხება იდენტიფიცირებადი პერსონალური მონაცემების კონცეფციას, რაც არქივებს საშუალებას აძლევს უარი უთხრას მკვლევარებს იმ დოკუმენტებზე წვდომაზე, რომლებიც ბოლო 75 წლის განმავლობაში შეიქმნა.

 

არქივებზე გამარტივებულმა წვდომამ და კატალოგების ონლაინ გამოქვეყნებამ შესაძლებელია მნიშვნელოვანი გავლენა იქონიოს ყოფილი ტოტალიტარული ქვეყნების გარდაქმნაზე. უკრაინის წარმატების ისტორიასთან ერთად, საქართველოს მაგალითი და IDFI-ის მიერ გაწეული ყოფილი КГБ-ის არქივების ღიაობის ადვოკატირება შეიძლება ჩაითვალოს ერთ-ერთ საუკეთესო მიღწევად OGP-ის ფარგლებში. ამგვარი მცდელობები განაპირობებს არა მარტო წარსულში, არამედ ღიაობას და ინფორმაციის თავისუფლებას თანამედროვე ეპოქაშიც.

 

სტატია პირველად გამოქვეყნდა ვებგვერდზე: www.opengovpartnership.org

სხვა მასალები ამ თემაზე
სიახლეები

საქართველო კანონის უზენაესობის 2020 წლის ინდექსში

26.03.2020

ინფექციური დაავადებების სტატისტიკა საქართველოში

25.03.2020

საქართველოში საგანგებო მდგომარეობის ვადის განმავლობაში ელექტრონული საქმისწარმოების, ადმინისტრაციული წარმოებისა და საჯარო ინფორმაციის გაცემის განსხვავებული წესები იმოქმედებს

23.03.2020

კორუფციასთან ბრძოლის საგანმანართლებლო პროგრამა დისტანციურად გრძელდება

17.03.2020
განცხადებები

საზოგადოებრივი ორგანიზაციები აჭარის მაუწყებელში მიმდინარე საგანგაშო პროცესებზე საერთაშორისო ორგანიზაციებს კოლექტიურად მიმართავენ

17.03.2020

კოალიცია უზენაესი სასამართლოს თავმჯდომარის თანამდებობაზე ასარჩევად ნინო ქადაგიძის წარდგენას ეხმიანება

13.03.2020

კოალიციის განცხადება მოსამართლეთა დისციპლინურ სამართალწარმოებასთან დაკავშირებული ხარვეზების თაობაზე

05.03.2020

კოალიცია აჭარის საზოგადოებრივ მაუწყებელში მიმდინარე პროცესების თაობაზე საერთაშორისო ორგანიზაციებს კიდევ ერთხელ მიმართავს

14.02.2020
ბლოგპოსტები

ემოციური უსაფრთხოება საქართველოს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში - მოსწავლეთა დარღვევებისა და ჩაგვრის შემთხვევების სტატისტიკის ანალიზი

20.03.2020

ქალაქ ფოთში ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურებასა და თევზის გადამუშავებასთან დაკავშირებული ეკოლოგიური პრობლემების ანალიზი - ანუ ცხოვრება ზღვისპირა ქალაქში ჰაერის გარეშე

20.03.2020

არაგადამდები (ქრონიკული) დაავადებების სამკურნალო მედიკამენტებით უზრუნველყოფის სახელმწიფო პროგრამის მიმოხილვა

20.03.2020

სოციალური დახმარებები VS არჩევნები

02.03.2020